पांडव लेणी की बुद्ध लेणी?

अतुल भोसेकर, इतिहास आणि लेणी अभ्यासक
Monday, 24 August 2020
  • ज्ञान हे प्रवाही असले पाहिजे नव्हे तसे ते असतेच.
  • तसेच ते परिवर्तनीय देखील असतेच.
  • नवनवे संशोधन जसे पुढे येत जाते, तसे जुने ज्ञान किंवा विचार हे बदलणे अपेक्षित असते.
  • प्रत्येक ज्ञानशाखेत असे प्रवाह निर्माण होत असतात.
  • इतिहास किंवा पुरातत्त्वशास्त्र या शाखेत अविरत संशोधन चालू आहे.

ज्ञान हे प्रवाही असले पाहिजे नव्हे तसे ते असतेच. तसेच ते परिवर्तनीय देखील असतेच. नवनवे संशोधन जसे पुढे येत जाते, तसे जुने ज्ञान किंवा विचार हे बदलणे अपेक्षित असते. प्रत्येक ज्ञानशाखेत असे प्रवाह निर्माण होत असतात. इतिहास किंवा पुरातत्त्वशास्त्र या शाखेत अविरत संशोधन चालू आहे. मात्र तरीही काही इतिहासप्रेमी, तज्ञ अथवा पुरातत्वशास्त्रज्ञ हे जुन्या शब्दांना किंवा कंसेप्ट्स यांना बदलायला तयार नसतात. मग भले तुमचे संशोधन कितीही ताकदीचे, तर्कशुद्ध पुराव्यांसकट असोत! उदा. बुद्ध लेणींच्या नावासंदर्भात…

भारतामध्ये सम्राट अशोकाने लेणीं कोरण्याचा प्रारंभ केला. त्यानंतर ही शिल्पकला बिहार, ओरिसा, बंगाल, आंध्र प्रदेश मार्गे महाराष्ट्रात आली आणि येथे तिचा उत्कर्ष झाला. भारतात जवळपास १२०० लेणीं आहेत ज्यात मुख्यतः ८५% या बुद्ध लेणीं आहेत. लेणीं, त्यातील शिल्पकाम व शिलालेख हे बौद्ध संस्कृतीची देणं आहे. इ.स. पूर्व २०० ते इ.स. ८०० या कालावधीत या लेणीं कोरून बौद्ध भिक्खूंसाठी दान देण्यात आल्या होत्या.

भारतामध्ये सम्राट अशोकाने लेणीं कोरण्याचा प्रारंभ केला. त्यानंतर ही शिल्पकला बिहार, ओरिसा, बंगाल, आंध्र प्रदेश मार्गे महाराष्ट्रात आली आणि येथे तिचा उत्कर्ष झाला. भारतात जवळपास १२०० लेणीं आहेत ज्यात मुख्यतः ८५% या बुद्ध लेणीं आहेत. लेणीं, त्यातील शिल्पकाम व शिलालेख हे बौद्ध संस्कृतीची देणं आहे. इ.स. पूर्व २०० ते इ.स. ८०० या कालावधीत या लेणीं कोरून बौद्ध भिक्खूंसाठी दान देण्यात आल्या होत्या.

या लेणीं बुद्ध लेणीं असल्या तरीही काही ठिकाणी यांना “पांडव लेणीं” अथवा कोणत्यातरी देवतेच्या नावाने ओळखल्या जाऊ लागल्या. हे “नामांतर” साधारणतः १७व्या शतकानंतर झाल्याचे दिसते. याला जरी अनेक कारणे असली तरी बुद्ध लेणींवर अतिक्रमण करून या सर्व देवता नंतर लेणीत स्थापन करण्यात आल्या हे सत्य आहे आणि मग हे स्थान या देवीदेवतांची कसे यांचे माहात्म्य सांगणाऱ्या कथा रचण्यात आल्या. अशीच कथा रचून यातील अनेक लेणींना “पांडव लेणीं” म्हणायला सुरुवात झाली.

इतिहास किंवा पुरातत्त्वशास्त्र हे प्रत्येक गोष्टींचे पुरावे मागत असते. त्यांच्या दृष्टीने श्रद्धा ही एक मान्यता आहे जी मानसिक असते; मात्र ही श्रद्धा पुरावा होऊ शकत नाही. ऐतिहासिक दृष्ट्या पांडव होऊन गेले याचा कुठलाही पुरावा नाही. मग बुद्ध लेणींना पांडव लेणीं का संबोधण्यात येऊ लागले?

प्राचीन काळी पालि भाषेला मागधी आणि प्राकृत भाषेला अर्धमागधी या नावाने संबोधण्यात येत असे. तसेच या दोन्हीही भाषा राजभाषा म्हणून मानण्यात येत होत्या. मगधाचे राज्य जवळपास संपूर्ण भारतवर्षावर होते आणि म्हणूनच पालि ही या सर्व प्रदेशात बोलली जायची. पालि भाषेत “पंडू” या शब्दाचा अर्थ पिवळा किंवा फिकट पिवळा असा आहे (उदा.पंडुरोग). त्याकाळी सामान्य जणांना बौद्ध भिक्खूंना “भिक्खू” म्हणतात हे माहित नव्हते. त्यांना जर कोणी विचारले कि या डोंगरातील लेणींवर कोण राहते, तर त्यांचे उत्तर असे – पंडू वस्त्रधारी राहतात.

बौद्ध भिक्खू हे “चीवर” घालतात जे पिवळ्या किंवा गडद भगव्या रंगाचे होते. त्यामुळे या लेणींना “पंडू लेणीं” म्हणायला सुरुवात झाली. कालांतराने या पंडू लेणीं “पांडू लेणीं” म्हटल्या जाऊ लागल्या ज्या पुढे “पांडव लेणीं” झाल्या. जेव्हा हा शब्द रूढ झाला त्यानंतर हे नाव कसे योग्य यासाठी पांडवांची कथा रचायला किंवा आधीच अस्तित्वात असलेल्या पांडवांच्या कथेचे या लेणींशी संबंध जोडला जाऊ लागला.

काही ठळक उदाहरणे –

१. मध्य प्रदेशातील पचमढी येथील “श्री पांडव लेणीं” ही इ.स पहिले शतक आणि इ.स. सहा ते सातवे शतक या दोन कालखंडात बौद्ध भिक्खूंसाठी 6 लेणीं कोरल्या गेल्या. मिथकानुसार या ठिकाणी पांडवांनी १२ ते १३ वर्ष वनवास केला होता व त्याच दरम्यान प्रत्येक भावासाठी एक एक लेणीं कोरली होती.

२. गोवा येथील बिचोलिम या ठिकाणी पांडव लेणीं ही ६व्या शतकातील बुद्ध लेणीं आहे. लेणीच्या शेजारी भ.बुद्धांचे एक मोठी मूर्ती होती. नंतर हे नष्ट करण्यात आली मात्र त्याच्या उरलेले शिल्पातून हे लक्षात येते. मिथक नुसार पांडवांनी येथे लेणीं कोरून त्यात आश्रय घेतला होता.

३. नाशिकची प्रसिद्ध आणि सर्वात प्राचीन वास्तू असलेली पांडव लेणीं जिचे मूळ नाव शिलालेखानुसर त्रिरश्मी बुद्ध लेणीं आहे. ही लेणीं इ.स.पूर्व २०० ते इ.स. ८०० या कालावधीत कोरून बौद्ध भिक्खूंना दान देण्यात आली आहे असे येथील २७ शिलालेख स्पष्ट सांगतात. मात्र तरीही मिथक नुसार येथे पांडवांनी वनवास केला आणि त्याच दरम्यान येथे लेणीं कोरून राहू लागले.

४. कर्नाटक राज्यातील मंगळूर येथील पांडव लेणीं ही ६व्या शतकातील असून प्राचीन काळी याला “कंदरिका विहार” म्हटले जायचे. या विहारात बोधिसत्त्वाची सुंदर मूर्ती होती जी नष्ट करून त्या जागी शंकराची मूर्ती बसविण्यात आली आणि या बुद्ध लेणीचे शैव मंदिरात रूपांतर झाले. पूर्वीचे कंदरिका विहाराचे रूपांतर आता कद्री मंजुनाथ मंदिरात झाले आहे. मिथकानुसार पांडवांनी ही लेणी व शंकराची मूर्ती कोरली कारण ते शैव पंथाचे होते.

कोंकणात व इतरत्रही अशा अनेक लेणी आहेत ज्यांचे नामकरण पांडव लेणी म्हणून झाले आहे. आजचे संशोधन आपल्याला सांगते कि मुळातूनच या बुद्ध लेणी आहेत आणि त्यातील शिलालेखानुसार त्यांना काही नाव दिले गेले होते. ज्या दानदात्यांनी अतिशय श्रद्धापूर्वक या लेणी कोरून बौद्ध भिक्खूंना दान दिल्या, त्यांच्या प्रति आदर व्यक्त करण्यासाठी, त्यांनी या लेणींना दिलेले नाव आम्ही का बरे अंमलात आणू शकत नाही? मुळातच या लेणींना पांडव लेणीं म्हणायचा अट्टाहास का? आमचे इतिहासतज्ज्ञ, पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ आणि इतिहास व संस्कृती प्रेमी एवढ्या कोत्या मनाचे कसे?

जाता जाता – पांडवांनी जर या लेणीं कोरल्या असतील तर त्यांनी सगळीकडे फक्त भ.बुद्धांच्या मूर्ती का बरे कोरल्या?

 

 

Become YINBuzz contributor. Write your stories, publish your photos and videos using Sakal Samvad App (*YINBuzz.com हा तरूणाईसाठीचा खुला डिजिटल फोरम आहे. इथे प्रसिद्ध झालेल्या मतांशी वेबसाईटचे व्यवस्थापन सहमत असेलच; असे नाही.)

Download Samvad App

Related News